History of Art and Archaeology

Култот на Митра и култот на Дунавските коњаници на Балканот, студиска анализа-нивни сличности, практикување на култовите и сталежите од општеството кои ги практикувале

The Roman cults of Mithras and the Danubian riders in the Balkans, a study analysis-their similarities, practicing of the cults and the social classes that practiced them

Апстракт: Со ширењето на Римската Империја, самите Римјани дошле до простори каде што духовната култура се развивала и се мешала многу векови наназад. Па, така, на овие простори на Римската Империја, се создале неколку позначајни култови, од кои, за нас интересни-култот на Митра, и култот на Дунавските коњаници. Во овој труд ќе се сретнеме со надворешна духовна култура инкорпорирана во секојдневниот живот на сиромашниот Римјанин, римските робови, воените ветерани итн... Освен тоа, ќе поставиме неколку прашања за дополнително истражување и можеби поголем интерес околу овие култови. Крајната цел на овој труд е да оствари објективна анализа и да ја покаже сличноста на овие два култа најмногу преку нивните визуелни прикази.

Територијата на Република Македонија, иако не е голема, има особено значење за балканската праисторија и воопшто за општиот културен развиток на Југо-источна Европа. Го зафаќа централниот дел на Балканот, со што отсекогаш претста-вувала главна крстосница на економските и на културните релации меѓу Источниот Медитеран и Централна Европа. Во правецот север-југ таа е пресечена со долината на реката Вардар, по чија должина се простирала најзначајната стара балканска комуникација, во римско време позната како Виа Милитарис. Исто така, по линијата запад-исток низ неа поминувал и вториот, можеби уште позначаен балкански пат (т.н. Кандависки пат), во римско време именуван како Виа Егнатија. Речиси сите позначајни економски, културни, воени и миграциони движења во праисторијата на Балканот се одвивале по должината на овие две комуникации. Таквата географија, заедно со морфолошките и климатските особености, била пресудна во креирањето на карактерот, правците и динамиката на култур-ниот развиток на локалните заедници низ целата праисторија. Така, во одделни праисториски периоди оваа територија била културно ориентирана кон север и тесно врзана со регионите по должината на Поморавјето до Дунав и карпатските области, а во други периоди била отворена кон југ и условена од релациите со Егејскиот басен и Мала Азија.

Издавач МАКЕДОНСКА АКАДЕМИЈА НА НАУКИТЕ И УМЕТНОСТИТЕ Главен уредник Цветан Грозданов редакција Гојко Суботиќ (Белград) вера битракова Грозданова (Скопје) акСинија Ѓурова (Софија) бојан Ѓуриќ (ЉуБЉана) анте рендиќ Миочевиќ (ЗагреБ) Сашо ЦветковСки (Скопје) алекСандра николоСка (Скопје) Технички уредник алекСандра николоСка MONUMENTA Годишник на истражувачкиот Центар за културно наследство број 2-3, 2017/2018 Editor in chiEf cvEtan Grozdanov Editors Gojko Subotić (belGrade) Vera bitrakoVa GrozdanoVa (Skopje) akSinija djuroVa (Sofia) bojan djurić (ljubljana) ante rendić MiočeVić (zaGreb) Sašo CVetkoVSki (Skopje) alekSandra nikoloSka (Skopje) tEchnical Editor alekSandra nikoloSka iSSn: 1857-999Х

In 2008, a temple dedicated to the Egyptian deities was discovered at the lowest terrace of the ancient city Stobi. A monumental marble sculpture of goddess Isis found in front of the temple in 2012, confirmed the dedication, although it is quite possible that she was worshipped with her counterpart Sarapis. The temple was erected in the first half of the 2nd century AD as a private donation of a wealthy citizen of Stobi and worshipper of the Egyptian goddess. It is a typical Roman temple on high podium with two underground vaulted chambers, surrounded by a large complex around. In front of the temple, there was a large marble altar, at the northeast
corner two marble pedestals for sculptures or dedicatory inscriptions and two ritual pits on the backside. Unfortunately, only the podium and parts of the stairs and both underground
chambers are preserved, while the marble elements of the entablature were found scattered around or rebuilt in later architecture. The purpose of the subterranean chambers, as well as the kind of rituals that were performed in the temple, require further investigations in the future. The temple was severely destroyed in the early 5th century AD. At the same time, the surrounding complex was rebuilt and reused as residential area. Since the excavations of the whole complex are still ongoing, this paper represents a preliminary report that focuses on the description of the temple architecture and finds discovered in both underground chambers, which are important for the chronology and reconstruction of the events that took place here. The temple confirms that the cult of the Egyptian deities was widely accepted and practised among the citizens of Stobi during the Roman period.

Магистерска теза „Северно Африканска Трпезна Керамика од Стоби“ одбранета на ден 26.02,2016. Филозофски Факултет, катедра за Историја на Уметноста и Археологија, Скопје.
Master Thesis „ North African red-slipped ware from Stobi “ defended on 26.02.2016. Faculty of Philosophy, History of Arts and Archaeology department, Skopje

The first products of North African origin that arrived in Stobi are connected to the Central Tunisian production or the workshops in Sidi Marzouk Tunisi and Djilma. According to Hayes typology, the following forms are represented: forms 33, 42, the El Alouja vessels 172 and 174, as well as the forms 44, 45, and 48, dating to the middle of the 2nd and 3rd century AD.  The biggest advance of North African products on the local market is easily noted by the appearance of forms 50 and 61, which are also the most common in the layers from the 4th and early 5th century AD in Stobi. In the period of the so-called Vandal production from the middle of the 5th and the first half of the 6th century AD, although reduced, a solid amount of forms and their variants made their way through. The frequency of finds of North African origin in mid 5th century layers in Stobi, does not give an impression of crisis in trade involving them, which should be similar to the condition registered in the cities from the western part of the Empire. The forms typical for the second half of the 6th century AD are most common in the final strata of the city, connected to the end of the 6th century AD. There are multiple forms represented, namely: forms 89, 90, 91, 99, 104, 105, 108 and 109 according to Hayes` typology. Throughout excavations of the Late Antique layers in Stobi, 140 African red slip wares have been identified. Full vessels are preserved, but also fragments, that belong to more than twenty different forms. In this article only examples from closed context will be taken into consideration, and also the ones that do not represent a residual material in the same contexts.